Waarom het 9/11-proces na bijna 25 jaar nog altijd niet begint

Er staat weer een datum. Khalid Sheikh Mohammed, volgens de Amerikaanse aanklagers het brein achter de aanslagen van 11 september 2001, moet op 5 juni 2028 terechtstaan voor een militaire rechtbank in Guantánamo Bay. Het is anderhalf jaar later dan de aanklagers hadden gevraagd. En het is niet de eerste datum. In 2019 werd januari 2021 vastgesteld. Die zitting ging nooit door.

Militair rechter luitenant-kolonel Michael Schrama schrijft in zijn beslissing dat de extra tijd nodig is voor een reeks juridische geschillen die nog openstaan. Het belangrijkste daarvan: welk bewijs mag in deze zaak eigenlijk gebruikt worden.

Achter die ene vraag gaat de hele geschiedenis van het proces schuil. Mohammed werd in maart 2003 in Pakistan opgepakt. Daarna verdween hij drie jaar in het geheime gevangenisnetwerk van de CIA voordat hij in 2006 in Guantánamo aankwam. De Amerikaanse overheid heeft erkend dat hij daar is onderworpen aan waterboarding, een verdrinkingsmethode die onder internationaal recht als marteling geldt.

Wat iemand onder marteling verklaart, is voor een rechter onbruikbaar. Dat geldt ook voor bewijs dat via zulke verklaringen is gevonden. Sinds 2008 procederen aanklagers en advocaten over de vraag wat er dan nog overblijft. Dat proces verloopt bovendien grotendeels in beslotenheid: al in 2012 kreeg de regering toestemming om verklaringen van de verdachten over hun eigen behandeling als staatsgeheim te behandelen.

De kritiek op de gang van zaken komt ook uit het systeem zelf. Brigadegeneraal John Baker, jarenlang hoofd van de militaire verdediging bij de commissies, oordeelde dat het te laat is voor deze rechtbank om nog voor wie dan ook recht te doen. De ACLU, die sinds 2004 vrijwel elke zitting als waarnemer bijwoont, wijst op geheim bewijs dat de verdediging niet kan controleren, op verklaringen van horen zeggen en op materiaal dat onder dwang tot stand kwam.

Er lag twee jaar geleden een uitweg. In de zomer van 2024 sloten militaire aanklagers een akkoord met Mohammed en twee medeverdachten: schuld bekennen in ruil voor levenslang zonder mogelijkheid van vrijlating. De regeling verplichtte hen ook om alle vragen van nabestaanden waarheidsgetrouw te beantwoorden. Twee dagen na goedkeuring trok de toenmalige minister van Defensie Lloyd Austin de deal in. Een federaal hof van beroep hield die intrekking in juli 2025 met twee tegen één stem in stand. Nabestaanden waren over de deal verdeeld. Sommigen wilden een volledig proces, anderen zagen het als hun laatste kans op antwoorden.

De balans van een kwart eeuw Guantánamo is intussen goed gedocumenteerd. Sinds januari 2002 zijn er 780 mannen en jongens vastgehouden, allen moslim, en de meesten zijn nooit aangeklaagd. Het Center for Constitutional Rights telt negen veroordelingen door de militaire commissies, waarvan er drie geheel en één deels zijn vernietigd. In diezelfde periode kwamen negen gedetineerden om het leven in het kamp. Het kamp kost meer dan 540 miljoen dollar per jaar. Gewone Amerikaanse federale rechtbanken kwamen sinds 2001 tot ruim 660 veroordelingen in terrorismezaken.

VN-onderzoeker Fionnuala Ní Aoláin, de eerste rapporteur die officieel toegang tot het kamp kreeg, concludeerde in 2023 dat de behandeling van gedetineerden neerkomt op wrede, onmenselijke en vernederende behandeling. Haar scherpste vaststelling betrof niet de gevangenen maar de slachtoffers: het gebruik van marteling is volgens haar het grootste obstakel geworden voor gerechtigheid voor de nabestaanden van 11 september. Ze noemde dat een verraad aan hun rechten.

Dat is de kern van de zaak. Bij de aanslagen kwamen bijna drieduizend onschuldige mensen om, een misdaad die berecht hoort te worden, en niemand heeft daar meer belang bij dan de nabestaanden. Juist daarom is het probleem zo groot dat de Verenigde Staten een procedure hebben opgetuigd die de toets van geloofwaardigheid niet doorstaat. Guantánamo werd verdedigd als een tijdelijke maatregel voor uitzonderlijke tijden. Het bestaat inmiddels langer dan die tijden zelf.

Bronnen: beslissing militaire commissie Guantánamo, 26 augustus 2026 (CNN, ABC News, NOS); U.S. Court of Appeals for the D.C. Circuit, 11 juli 2025; rapport VN-Speciaal Rapporteur Ní Aoláin, juni 2023; ACLU, dossier Military Commissions; Center for Constitutional Rights, Guantánamo by the Numbers.