De ingenieur die 800 jaar geleden al robots bouwde
Zijn olifantenklok stond vol tandwielen en verrassingen. Ontmoet de vader van de robotica:
Ismail al-Jazari.
Het is 1206, en in een paleis in Diyarbakır loopt een dienares rond met een blad en een beker water.
Niemand duwt haar voort: ze is gemaakt van koper en hout, en water in verborgen buizen laat haar
bewegen. We kennen haar naam niet, maar we kennen wel de naam van de man die haar bouwde:
Ismail al-Jazari, hoofdingenieur aan het paleis van de Artuqiden, in het huidige Turkije.
Een boek vol machines
Al-Jazari werkte als ingenieur voor de Artuqiden, net als zijn vader voor hem. In 1206 rondde hij zijn
levenswerk af: een boek met de titel Het boek van de kennis van vernuftige mechanische apparaten.
Daarin beschrijft hij meer dan vijftig machines, van waterklokken tot pompen, en bij elke machine
staat een tekening zodat andere mensen ze konden namaken.
Zijn bekendste uitvinding is de olifantenklok. Binnenin zit een bak die langzaam vol loopt met water,
en na een half uur zakt er een schaaltje dat aan een touw trekt. Dat touw laat een balletje in de bek
van een slang vallen: de slang kantelt, een cimbaal klinkt en een vogel fluit. Zo wist iedereen in het
paleis hoe laat het was, zonder ooit naar de zon te hoeven kijken.
Van waterpomp tot automotor
De belangrijkste uitvinding van al-Jazari zit verstopt in een pomp. Hij bedacht een onderdeel dat
draaien omzet in heen-en-weer bewegen, iets wat wij vandaag een krukas noemen. Datzelfde
onderdeel zit nu in bijna elke automotor en stond ook aan de basis van de stoommachine. De Britse
onderzoeker Donald Hill noemde zijn pomp dan ook een directe voorloper van de stoommachine.
Een automaat voor de wassing
Al-Jazari bouwde ook een koperen figuur die een koning hielp bij de wudu, de wassing voor het gebed.
De figuur hield een kan water in één hand, en zodra het water bijna op was, bewoog de andere arm
vanzelf naar voren met een handdoek, een kam en een spiegel. Historici noemen al-Jazari daarom de
vader van de robotica: hij bouwde geen machines om indruk te maken, maar machines die mensen
echt hielpen.
Vandaag staan er nog werkende kopieën van zijn olifantenklok, onder meer in een winkelcentrum in
Dubai en op de campus van de King Abdullah University of Science and Technology in Saudi-Arabië.
Bezoekers zien er tandwielen draaien die achthonderd jaar geleden al precies deden wat ze moesten
doen. Al-Jazari schreef zijn boek zodat andere ingenieurs verder konden bouwen, en dat is ook
gebeurd: van de krukas in je auto tot de knop op een moderne wc zitten zijn vondsten nog steeds om
ons heen.
Bronnen
Ismail al-Jazari, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Ismail_al-Jazari
Elephant clock, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Elephant_clock
Al-Jazari: Innovations of The Islamic Golden Age, Muslim Aid: https://www.muslimaid.org/get-involved/theislamic-golden-age/al-jazari/
