Fes, 859. Een vrouw bouwt de oudste universiteit ter wereld
Wat begon als een gift aan een stad, geeft twaalf eeuwen later nog steeds les.
In het hart van de oude stad van Fes staat een gebouw met groene daken en een rustige binnenplaats. Het oogt bescheiden, met een lage poort en kleine boogjes. Toch komen hier al sinds het jaar 859 studenten studeren. Het complex heet al-Qarawiyyin en geldt volgens UNESCO en Guinness World Records als de oudste, nog steeds werkende universiteit ter wereld.
Een erfenis met een plan
De stichter heette Fatima al-Fihri. Ze werd geboren in Kairouan, in het huidige Tunesie, en trok in haar jeugd met haar familie naar Fes. Toen haar vader, een welgestelde handelaar, overleed, kreeg Fatima samen met haar zus Maryam een aanzienlijk vermogen. Beide zussen besloten dat geld te gebruiken voor iets blijvends. Maryam liet de Andalusische moskee bouwen. Fatima legde de eerste steen voor wat eerst een moskee was en daarna uitgroeide tot een madrasa, een hogeschool, en later een universiteit. Volgens een overlevering vastte ze elke dag dat de bouw bezig was, uit dankbaarheid.
Studenten uit alle windrichtingen
In de oude registers staan namen uit alle windrichtingen. De historicus Ibn Khaldun, vandaag nog steeds gelezen als grondlegger van de sociologie, gaf hier les. Aan al-Qarawiyyin werden naast theologie ook wiskunde, geneeskunde, astronomie en grammatica onderwezen. Studenten kwamen uit Andalusie, uit Cairo, uit West-Afrika en uit het christelijke Europa. De universiteit functioneerde als ontmoetingsplek voor kennis die elders ondergesneeuwd dreigde te raken.
Een bibliotheek die weer ademt
Bij de universiteit hoort een bibliotheek met manuscripten die ouder zijn dan veel Europese hoofdsteden. Een Koran uit de negende eeuw op gazellenhuid, originele werken van Ibn Rushd, aantekeningen van Ibn Khaldun zelf. Lange tijd was die schat slecht toegankelijk. Vocht en lekkages hadden veel beschadigd. In 2016 ging de bibliotheek na een grondige restauratie weer open. De Canadees-Marokkaanse architect Aziza Chaouni leidde de werken. Het oude lood werd vervangen, het klimaat ging onder controle, en de waardevolste werken liggen nu in speciale kasten waarin de luchtvochtigheid stabiel blijft.
Veel van de wiskunde en de geneeskunde die in middeleeuws Europa terechtkwam, ging eerst door de collegezalen van Fes. De binnenplaats waar Fatima al-Fihri haar eerste steen legde, ligt er twaalf eeuwen later nog. En er wordt nog steeds lesgegeven. Alhamdulillah.
Bronnen
UNESCO World Heritage Centre, Medina of Fez: https://whc.unesco.org/en/list/170/
TED, Aziza Chaouni
https://www.daniels.utoronto.ca/news/mon-apr-14-2014-110pm/ted-blog-interviews-aziza-chaouni-about-her-work-uncover-and-restore-fez
